Dawid Hytrek

Jakub Gołąbek był polskim kompozytorem oraz śpiewakiem. Po dziś dzień nie ma żadnych informacji o tym, gdzie tak naprawdę się urodził. Przez wiele długich lat przypuszczano, że Gołąbek mógł przyjść na świat albo w Czechach, albo na Śląsku. Obecnie przyjmuje się jednak tę drugą wersję. Pewne natomiast jest to, że urodził się w 1739 roku, co pozwala sądzić, że były to wtedy tereny dawnego Księstwa Opolskiego.

Proces swojej edukacji Gołąbek rozpoczął niedaleko swojego miejsca zamieszkania. Wykształcenie wyższe postanowił jednak zdobyć już w Krakowie, dlatego też podjął on decyzję o opuszczeniu swoich rodzinnych stron i osiedleniu się w całkiem nowym miejscu. Dzięki takiemu obrotowi spraw możemy teraz dowiedzieć się o Gołąbku nieco więcej. Świadczy o tym chociażby archiwalny dokument pochodzący z krakowskiej parafii katedralnej, w którym widnieje informacja, że 4 listopada 1773 roku wziął on ślub z panną Marcjanną Celińską. Nieco wcześniej Gołąbek zaczął budować swoją artystyczną pozycję w mieście, działając jako muzyk w kapeli kościoła Mariackiego. W późniejszym okresie pełnił funkcję nauczyciela śpiewu w krakowskiej jezuickiej bursie muzycznej. Gołąbek słynął bowiem z bardzo umiejętnego posługiwania się swoim głosem. Krótko mówiąc, był on znakomitym tenorem. W 1774 roku w życiu naszego bohatera zaszła kluczowa zmiana. Zaczął on wtedy pracę w wawelskiej katedrze, będąc ważnym członkiem tamtejszej kapeli. Gołąbek zajmował się tam śpiewaniem, ale co ważniejsze również komponowaniem i spędził w taki sposób resztę swojego życia.

W późniejszych latach podejmował się on różnych dodatkowych aktywności. W okresie między 1781 a 1787 rokiem podjął się pracy nauczyciela śpiewu w szkole muzycznej Wacława Sierakowskiego. Postać ta jest niezwykle istotna w kontekście Gołąbka, ponieważ był on katedralnym kanonikiem i to właśnie dzięki jego pracy zwykło się przyjmować, że miejscem urodzenia polskiego kompozytora był właśnie Śląsk. Ponadto Sierakowski angażował się w tworzenie tekstów do kilku utworów Gołąbka. Dzięki tej znajomości Jakub Gołąbek zaczął coraz częściej pojawiać się na krakowskich salonach, występując w licznych koncertach. W roku 1773 na dworze biskupa Kajetana Sołtyka odbyła się na przykład wyjątkowa premiera Kantaty ku czci świętego Stanisława, która została w całości skomponowana przez Gołąbka. Niestety dzisiaj nie ma możliwości, aby się z nią w jakikolwiek sposób zapoznać, ponieważ podobnie jak reszta jego kantat nigdzie nie została ona zachowana. Poza tym Gołąbek stworzył jeszcze trzy symfonie, regularnie komponował pieśni dla zespołów wokalnych, ale również zajmował się muzyką stricte instrumentalną.

Śmiało można powiedzieć, że jego postać – choć niezbyt powszechnie znana – stanowiła swego rodzaju ewenement, jeśli chodzi o polskich artystów schyłkowego baroku. Otóż Jakub Gołąbek był jedynym kompozytorem naszego kraju, który tworzył swoje dzieła w epoce muzycznego stylu galant. Wyróżniał się on czytelną, prostą strukturą, ogromną gracją oraz słyszalną lekkością brzmienia. Była to odpowiedź na twórczość barokową, cechującą się przede wszystkim przesadnym bogactwem. Gatunek ten stanowiły tzw. suity oraz ronda, czyli utwory cechujące się niezwykłą rytmicznością, które stworzone były do śpiewu oraz tańca. Jakub Gołąbek specjalizował się także w komponowaniu tego typu dzieł.

Artykuł Jakub Gołąbek (1739 – 1789) pochodzi z serwisu Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk.

Julia Gregorczyk

Jan Józef Ludyga-Laskowski był jedną z ważniejszych postaci związanych z powstaniami śląskimi. Żołnierz, dowódca, działacz narodowy i publicysta — znaczną część życia poświęcił sprawie polskiej na Górnym Śląsku. Jego biografia pokazuje los człowieka, którego ukształtowały wojna, doświadczenie frontowe i silne poczucie narodowej odpowiedzialności.

Urodził się w 1894 roku w Rozbarku, obecnie dzielnicy Bytomia. Dorastał w rodzinie, w której pielęgnowano polski język, tradycję i religię. Życie na Górnym Śląsku pod panowaniem niemieckim wpłynęło na jego świadomość narodową i sprzeciw wobec germanizacji.

Wybuch I wojny światowej przerwał jego młodzieńcze plany. Jako obywatel Cesarstwa Niemieckiego został wcielony do armii pruskiej i wysłany na front zachodni. Choć była to służba przymusowa, zdobył wtedy doświadczenie wojskowe, które później odegrało ważną rolę w jego życiu.

W 1915 roku zdezerterował na stronę francuską. Była to decyzja bardzo ryzykowna, ponieważ za dezercję groziła kara śmierci. Po utworzeniu Błękitnej Armii generała Józefa Hallera wstąpił w jej szeregi. W tym czasie przyjął człon nazwiska „Laskowski”, aby chronić rodzinę przed możliwymi represjami.

Po wojnie wrócił do sprawy Górnego Śląska. Dzięki doświadczeniu wojskowemu szybko stał się ważną postacią w polskich strukturach konspiracyjnych. Objął funkcję szefa sztabu Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Uważał, że sama dyplomacja nie wystarczy do obrony interesów polskiej ludności na Śląsku. Opowiadał się za zdecydowanym działaniem.

Najważniejszym momentem jego działalności był udział w III powstaniu śląskim. Ludyga-Laskowski dowodził 1 Dywizją Wojsk Powstańczych oraz Grupą „Wschód”. Brał udział w ciężkich walkach, między innymi w rejonie Góry św. Anny — miejscu ważnym zarówno strategicznie, jak i symbolicznie.

W czasie powstania pokazał przygotowanie wojskowe, odwagę i determinację. Należał do dowódców, którzy odegrali istotną rolę w walce o przyłączenie części Górnego Śląska do Polski.

W okresie międzywojennym działał w środowiskach powstańczych. Był współzałożycielem Związku Powstańców Śląskich i autorem publikacji poświęconych historii walk o Śląsk. Zależało mu na tym, aby pamięć o powstaniach i ich uczestnikach nie została zapomniana.

Po II wojnie światowej nie wrócił do Polski rządzonej przez komunistów. Pozostał na emigracji we Francji, co było wyrazem sprzeciwu wobec nowego systemu politycznego. Zmarł w 1956 roku w Paryżu.

Jan Józef Ludyga-Laskowski pozostaje jedną z ważnych postaci historii powstań śląskich. Jego życie było mocno związane ze sprawą narodową, wojskiem i walką o polski Górny Śląsk.

Artykuł Jan Józef Ludyga-Laskowski (1894 – 1956) pochodzi z serwisu Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk.

Julia Gregorczyk

Janina Antonina Omańkowska była jedną z tych osób, które działały konsekwentnie, często bez rozgłosu, ale z ogromnym wpływem na otoczenie. Była nauczycielką, działaczką społeczną, publicystką i posłanką. Jej życie pokazuje, że walka o polskość nie zawsze odbywała się na polu bitwy. Czasem polegała na uczeniu języka, prowadzeniu czytelni, organizowaniu kobiet i podtrzymywaniu narodowej świadomości.

Urodziła się w 1859 roku w Srebrnikach na Pomorzu. Dorastała w zaborze pruskim, w środowisku, w którym ważne były tradycje patriotyczne, religijne i społeczne. Warunki, w jakich się wychowywała, miały duży wpływ na jej późniejszą działalność.

Po zdobyciu wykształcenia pracowała jako nauczycielka, między innymi w Wielkopolsce. Nie ograniczała się jednak do oficjalnego programu. Angażowała się w tajne nauczanie języka polskiego i historii, a także wspierała tworzenie polskich czytelni dla kobiet.

Była to działalność ryzykowna. Władze pruskie zwalczały polską aktywność narodową, szczególnie tam, gdzie wiązała się z edukacją i organizowaniem społeczeństwa. W 1900 roku Omańkowska została aresztowana i skazana na więzienie.

Represje nie zakończyły jej pracy. Po wyjściu na wolność przeniosła się na Górny Śląsk. Tam rozpoczął się jeden z najważniejszych etapów jej działalności. Związała się z polską prasą, między innymi z „Katolikiem” i „Polakiem”. Prasa była wtedy nie tylko źródłem informacji, ale też narzędziem walki o język, kulturę i świadomość narodową.

Szczególne miejsce w jej działalności zajmowała praca z kobietami. Omańkowska współtworzyła i prowadziła Związek Towarzystw Polek na Górnym Śląsku. Organizacja odegrała ważną rolę w czasie plebiscytu i powstań śląskich. Kobiety kolportowały polską prasę, pomagały sanitarnie, wspierały zaplecze logistyczne i brały udział w działaniach społecznych na rzecz polskiej sprawy.

Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski Omańkowska nadal działała publicznie. W 1922 roku została wybrana posłanką do Sejmu Śląskiego I kadencji z list Chrześcijańskiej Demokracji. Jako najstarsza posłanka objęła funkcję marszałka seniora i otworzyła pierwsze posiedzenie Sejmu Śląskiego.

Było to wydarzenie symboliczne. Kobieta, która przez lata pracowała na rzecz polskiej edukacji i organizacji społecznej, poprowadziła obrady jednego z najważniejszych organów autonomicznego województwa śląskiego.

Janina Antonina Omańkowska zmarła w 1927 roku w Królewskiej Hucie. Zapisała się w historii jako osoba odważna, pracowita i konsekwentna. Jej patriotyzm nie polegał na wielkich hasłach, ale na codziennym działaniu: uczeniu, pisaniu, organizowaniu i wspieraniu innych.

Artykuł Janina Antonina Omańkowska (1859-1927) pochodzi z serwisu Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk.

Justyna Lomania

Śląsk to region ludzi o twardych charakterach, a Beata Maksymow-Wendt była tego najdoskonalszym ucieleśnieniem. Urodzona 27 lipca 1967 roku w Czeladzi, stała się ikoną nie tylko jastrzębskiego sportu, ale i światowego judo. Mierzyła ona 180 cm wzrostu i ważyła ponad 120 kg, co przyniosło jej czuły przydomek „Kruszyna”. Na macie była niepowstrzymaną siłą, która jako pierwsza Polka w historii wywalczyła medal mistrzostw świata w tej dyscyplinie.

Początki jastrzębskiej legendy

Jej sportowa droga rozpoczęła się w wieku 15 lat w klubie GKS Jastrzębie, z którym była związana do 1990 roku. To właśnie tam, w sercu górniczego regionu, kształtowała się jej niezłomna wola walki. Ze względu na brak odpowiednich partnerek sparingowych w swojej kategorii wagowej, Maksymow często trenowała z mężczyznami. Ta konieczność stała się jej atutem. Sprawność w sportach walki opiera się na predyspozycjach, które Beata rozwinęła do perfekcji, stawiając czoła silniejszym fizycznie przeciwnikom. W swojej karierze reprezentowała również barwy KS Koka Jastrzębie, Błękitnych Kielce oraz AZS Wrocław, ale to z Jastrzębiem pozostała związana na zawsze.

Kolekcjonerka złota

Dorobek medalowy Beaty Maksymow-Wendt jest imponujący i plasuje ją w ścisłej czołówce polskiego sportu. W ciągu swojej kariery zdobyła łącznie 18 medali mistrzostw świata i Europy. Dwukrotnie stawała na najwyższym stopniu podium mistrzostw świata – w 1993 roku w Hamilton (kategoria open) oraz w 1999 roku w Birmingham (kategoria powyżej 78 kg). Do tego dorzuciła trzy brązowe krążki światowego czempionatu (1989, 1991, 1997). Na kontynencie europejskim była niemal bezkonkurencyjna, zdobywając trzy złote medale mistrzostw Europy (1986, 1991, 1997) oraz liczne medale srebrne i brązowe. Na krajowym podwórku jej dominacja była absolutna – wywalczyła od 21 do nawet 24 tytułów mistrzyni Polski, w zależności od sposobu klasyfikacji kategorii wagowych i open. Była trzykrotną olimpijką (Barcelona 1992, Atlanta 1996, Sydney 2000), dwukrotnie ocierając się o podium i zajmując prestiżowe, choć bolesne dla sportowca piąte miejsca. Jej sukcesy miały również wymiar socjologiczny – jako zawodniczka o „nienormatywnym” ciele stała się bohaterką narodową, sprawiając, że w obliczu sukcesu dla Polski kwestie płci i wizerunku schodziły na dalszy plan.

Służba w mundurze i szacunek za kratami

Po zakończeniu profesjonalnej kariery w 2001 roku, Beata Maksymow-Wendt nie odeszła na sportową emeryturę w tradycyjnym znaczeniu. Podjęła pracę jako wychowawca w Zakładzie Karnym w Jastrzębiu-Zdroju. W stopniu kapitana Służby Więziennej budziła powszechny szacunek – zarówno wśród współpracowników, jak i osadzonych, dla których była wzorem sprawiedliwości i siły charakteru.

Jej życie prywatne było silnie związane z mundurem. W 2006 roku poślubiła Dariusza Wendta, cenionego policjanta i „Dzielnicowego Roku” 2017. Rok później na świat przyszła ich córka, Hanna. Rodzina Wendtów była znana ze swojej skromności i ogromnego zaangażowania w pomoc innym, m.in. poprzez licytacje charytatywne sportowych pamiątek Beaty.

Ostatnia walka Kruszyny

W ostatnich latach życia los wystawił mistrzynię na najcięższą próbę. Wyczynowy sport pozostawił po sobie dramatyczny ślad w postaci zmiażdżonych czterech kręgów kręgosłupa. Beacie, która całe życie była w ruchu, groził całkowity paraliż. Gdy świat obiegła informacja, że mistrzyni potrzebuje kosztownej operacji i rehabilitacji, środowisko sportowe, policyjne oraz więzienne zjednoczyło się w wielkiej zbiórce pod hasłem „Na ratunek Beacie Maksymow”.

Niestety, mimo podjętej walki, Beata Maksymow-Wendt zmarła 9 czerwca 2024 roku w wieku zaledwie 56 lat. Jej odejście poruszyło całą Polskę, a szczególnie mieszkańców Śląska, dla których była symbolem dumy i wytrwałości. Spoczęła na cmentarzu w Starej Kiszewie. Pozostawiła po sobie dziedzictwo wielkiej mistrzyni, która udowodniła, że prawdziwa siła nie leży w mięśniach, ale w niezłomnym duchu, który pozwala z godnością znosić zarówno triumfy, jak i najcięższe życiowe porażki.

Artykuł Beata Maksymow-Wendt: Kruszyna (1967 – 2024) pochodzi z serwisu Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk.

Justyna Lomania

Z żorskiego młyna w szeroki świat

Otto Stern przyszedł na świat 17 lutego 1888 roku w Żorach, które wówczas znajdowały się w granicach Królestwa Prus. Pochodził z zamożnej rodziny żydowskiej o ugruntowanej pozycji społecznej. Jego dziadek, Abraham Stern, był znanym kupcem i właścicielem żorskiego młyna elektrycznego. Ojciec Ottona, Oskar Stern, kontynuował handlowe tradycje rodziny, zajmując się obrotem zbożem i prowadzeniem młynów. Choć w 1892 roku rodzina Sternów przeprowadziła się do Wrocławia, młody Otto zawsze pozostawał związany z regionem. To właśnie we Wrocławiu kontynuował edukację w gimnazjum Johannesa, gdzie mimo klasycznego profilu szkoły, samodzielnie pogłębiał wiedzę z zakresu matematyki i nauk przyrodniczych.

„Teoretyk doświadczalny” z Uniwersytetu Wrocławskiego

Kariera naukowa Sterna nabrała tempa na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie w 1906 roku rozpoczął studia w zakresie chemii fizycznej. W 1912 roku obronił tam rozprawę doktorską dotyczącą ciśnienia osmotycznego dwutlenku węgla w stężonych roztworach. To właśnie to badanie ukształtowało go jako naukowca- sam zwykł się później określać mianem „teoretyka doświadczalnego”, łącząc rygorystyczne myślenie teoretyczne z precyzją eksperymentu.

Niezależność finansowa, jaką zapewniała mu zamożna rodzina, pozwoliła mu na luksus pracy naukowej bez konieczności natychmiastowego szukania płatnego zajęcia. Dzięki temu mógł podążyć za samym Albertem Einsteinem, stając się jego asystentem najpierw w Pradze, a potem w Zurychu.

Droga do Nobla i cień wielkiej polityki

Największe odkrycia Sterna przypadły na lata spędzone w Niemczech, m.in. we Frankfurcie i Hamburgu. To tam, wraz z Waltherem Gerlachem, przeprowadził w 1922 roku słynny eksperyment, który potwierdził kwantyzację spinu. Dzięki niemu Uniwersytet w Hamburgu stał się światowym centrum badań atomowych.

Niestety, rozwój jego kariery w Europie został przerwany przez dojście do władzy nazistów w 1933 roku. Ze względu na żydowskie pochodzenie, Stern został zmuszony do rezygnacji ze stanowiska i emigracji do Stanów Zjednoczonych. Tam kontynuował pracę naukową na Carnegie Mellon University w Pittsburghu.

W 1943 roku świat docenił jego wkład w naukę- Otto Stern otrzymał Nagrodę Nobla z fizyki. Uhonorowano go za rozwój metody wiązki molekularnej oraz odkrycie momentu magnetycznego protonu. Co ciekawe, Stern był jedną z najczęściej nominowanych osób do tej nagrody – w latach 1925-1945 otrzymał aż 82 nominacje.

Śląska tożsamość i pamięć w Żorach

Mimo światowej sławy i przyjęcia amerykańskiego obywatelstwa w 1943 roku, pamięć o śląskim nobliście przetrwała w jego rodzinnym mieście. Żory w wyjątkowy sposób upamiętniły swojego najsłynniejszego rodaka. W 2020 roku Miejska Biblioteka Publiczna w Żorach otrzymała imię Ottona Sterna. Siedziba biblioteki mieści się w odnowionym budynku dawnego młyna elektrycznego rodziny Sternów, co stanowi symboliczny powrót naukowca do korzeni.

Na ścianie budynku Urzędu Miasta Żory oraz w samej bibliotece znajdują się pamiątkowe tablice poświęcone nobliście. W ich odsłonięciu w 1997 roku brali udział inni laureaci Nagrody Nobla: Herbert A. Hauptman i Rudolf Mössbauer, co podkreśla rangę Sterna w świecie nauki.

Otto Stern zmarł 17 sierpnia 1969 roku w Berkeley w Kalifornii. Odszedł tak, jak żył – z pasją, doznając zawału serca podczas seansu w kinie, które było jego wielką miłością obok fizyki. Pozostawił po sobie dorobek, który zmienił rozumienie materii i stał się powodem do dumy dla wszystkich mieszkańców Śląska.

Artykuł Otto Stern (1888 – 1969) pochodzi z serwisu Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk.

Justyna Lomania

Trudne nuty dzieciństwa: od Czernicy do Rydułtów

Historia Góreckiego zaczyna się 6 grudnia 1933 roku w Czernicy koło Rybnika. Los nie szczędził mu ciosów od samego początku – matka, Otylia, zmarła w dniu jego drugich urodzin. Ten tragiczny brak, w połączeniu z ciężką chorobą stawu biodrowego, która skazała go na miesiące pobytów w szpitalach, oraz traumą II wojny światowej, ukształtował jego niezwykłą wrażliwość na cierpienie.

Jego droga do muzyki również nie była usłana różami. Ojciec kompozytora, kolejarz, nie podzielał artystycznych pasji syna – Henrykowi zabraniano nawet zbliżać się do pianina, na którym niegdyś grała jego matka. Zanim Górecki na dobre zasiadł do partytur, pracował jako nauczyciel przedmiotów ogólnych w szkole w Radoszowach. Dopiero w wieku 19 lat, mimo głosów, że jest „za stary”, rozpoczął regularną naukę w szkole muzycznej w Rybniku.

Katowice: Macierz i fundament

Prawdziwy przełom nastąpił w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Katowicach (dzisiejsza Akademia Muzyczna). Studiując u prof. Bolesława Szabelskiego, Górecki objawił się jako talent czystej wody. Już w 1958 roku zadebiutował na „Warszawskiej Jesieni” utworem Epitafium, zyskując miano jednego z najbardziej radykalnych awangardzistów.

Z katowicką uczelnią związany był przez niemal całe życie – od studenta, przez profesora, aż po funkcję rektora, którą sprawował w latach 1975-1979. To właśnie w Katowicach, w swoim mieszkaniu na Koszutce, tworzył dzieła, które miały wstrząsnąć posadami świata muzyki.

Od „Zderzeń” do „Pieśni żałosnych”

Twórczość Góreckiego to fascynująca ewolucja. Zaczynał od brutalnego, głośnego sonoryzmu – jego utwór Scontri (czyli „Zderzenia”) szokował gęstością brzmienia i energią. Krytycy byli bezlitośni, niektórzy pytali wręcz, czy to jeszcze muzyka, jednak Górecki pozostawał niewzruszony.

Z czasem jego język uległ uproszczeniu, zmierzając ku tzw. „nowej prostocie”. Szczytem tego nurtu stała się słynna III Symfonia „Pieśni żałosnych” z 1976 roku. Choć początkowo przyjęta w Polsce z rezerwą, w 1992 roku po nagraniu przez Dawn Upshaw stała się globalnym fenomenem – płyta rozeszła się w ponad milionie egzemplarzy, trafiając na listy przebojów obok gwiazd popu.

Sylwetka Mistrza: Wiara, góry i bezkompromisowość

Górecki prywatnie był człowiekiem głębokiej wiary i wielkiego hartu ducha. Wiązała go niezwykła znajomość z Janem Pawłem II – to na prośbę kardynała Karola Wojtyły napisał monumentalne Beatus Vir. Kompozytor nie znosił „robienia biznesu na sztuce” i wielokrotnie odrzucał lukratywne zamówienia od największych światowych instytucji, jeśli nie czuł wewnętrznej potrzeby napisania danego utworu.

Mimo światowej sławy, czuł się mocno zakorzeniony w swojej „małej ojczyźnie”. Mówił wprost: „Ja nie żałuję, że się tu urodziłem, bo to przepiękna ziemia, rybnicko-raciborska. Lud jest niezwykły. Ja te geny czuję”. Drugą jego miłością były Tatry i kultura góralska, którą przenosił do swoich utworów, spędzając ostatnie lata życia w podzakopiańskim Zębie.

Dziedzictwo, które trwa

Henryk Mikołaj Górecki zmarł 12 listopada 2010 roku w Katowicach. Został pochowany na cmentarzu przy ul. Sienkiewicza, a jego imieniem nazwano Filharmonię Śląską. Pozostawił po sobie nie tylko dorobek symfoniczny, ale i kameralny, w tym słynne kwartety smyczkowe pisane dla amerykańskiego Kronos Quartet. Jego syn, Mikołaj, również został kompozytorem i dokończył pozostawioną w szkicach IV Symfonię ojca. Górecki udowodnił, że będąc wiernym sobie i swoim śląskim korzeniom, można stworzyć język uniwersalny, który rozumieją ludzie pod każdą szerokością geograficzną. Jak sam mawiał: „Rzecz zwyczajna, ale sposób niezwykły” – to zdanie najlepiej podsumowuje jego życie i twórczość.

Artykuł Henryk Mikołaj Górecki (1933 – 2010) pochodzi z serwisu Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk.

Julia Guc

Historia Zofii Kossak-Szczuckiej. Kobieta wojny i wybory bez odwrotu

Życie pisarki z zewnątrz wyglądało na zwyczajne: jej dni wydawały się wolne, w jej domu w Górkach Wielkich, spokojnej wsi. Zofia Kossak-Szczucka mogła spokojnie pisać i żyć z dala od wydarzeń historii. Pozory jednak mogą mylić i tak było też w tym przypadku. Albowiem nasza bohaterka nie była tylko powieściopisarką – zapisała się na kartach historii głównie dzięki jej bezkompromisowej działalności w podziemiu podczas II wojny światowej. Zofia aktywnie brała udział w konspiracji, była współzałożycielką dwóch tajnych organizacji: Frontu Odrodzenia Polski i Rady Pomocy Żydom “Żegota”, ryzykując wszystko, aby móc pomagać innym.

Młodość i twórczość

Zofia Kossak, urodzona 10 sierpnia 1889 roku w Kośminie w rodzinie o silnych tradycjach artystycznych- była wnuczką Juliusza Kossaka. Studiowała malarstwo w Warszawie oraz rysunek w Genewie. Jej dalsze życie na Wołyniu zostało gwałtownie przerwane przez wybuch rewolucji bolszewickiej. Jej traumatyczne wspomnienia z tego okresu stały się inspiracją dla wydanej w 1922 roku powieści „Pożogi”, jej debiutu literackiego.

Po śmierci pierwszego męża, Stefana Szczuckiego, zamieszkała w Górkach Wielkich na Śląsku Cieszyńskim, a w 1925 roku poślubiła Zygmunta Szatkowskiego. W międzyczasie stała się jedną z najpopularniejszych autorek powieści historycznych- jej twórczość cieszyła się sukcesami również za granicą, trafiając na listy bestsellerów w Stanach Zjednoczonych.

Pisarka konspiratorka

Podczas okupacji niemieckiej zaangażowała się w działalność konspiracyjną w Warszawie, współtworząc Front Odrodzenia Polski. Pełniła tam rolę głównego ideologa, kształtując program organizacji oparty na katolickim projekcie odnowy moralnej społeczeństwa. Mimo swoich przedwojennych antysemitycznych poglądów, w 1942 roku z ramienia FOP opublikowała głośny apel „Protest”. Apel ten stanowczo potępiał milczenie świata wobec zagłady Żydów i wzywał Polaków do zajęcia moralnego stanowiska wobec popełnianych zbrodni. Wiele źródeł uważa, że nie przestała postrzegać Żydów jako wrogów Polski, lecz w czasie okupacji pomimo tego odegrała kluczową rolę w ich ratowaniu, ryzykując życie w imię zasad etyki chrześcijańskiej. Stała się również współzałożycielką Rady Pomocy Żydom „Żegota”. W 1943 roku została aresztowana i wywieziona do Auschwitz, a następnie na Pawiak, gdzie otarła się o śmierć, z której ostatecznie udało jej się ocaleć, dzięki staraniom podziemia. 24 maja 1944 Kossak napisała list do prezydenta Władysława Raczkiewicza, w którym prosiła o ratunek dla kobiet nadal przetrzymywanych w obozie Auschwitz. Świadectwem jej odwagi jest również jej udział w powstaniu warszawskim.

Życie na emigracji

W 1945 roku, ze względu na sytuację polityczną, wyjechała do Londynu, a następnie przez 12 lat prowadziła z mężem farmę w Kornwalii. Władze PRL początkowo pozbawiły ją praw obywatelskich i objęły jej utwory cenzurą. Zofia krytykowała m.in. uchwałę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie z 1947 roku, która zakazywała publikowania utworów w kraju. Spotkała się także z jawną niechęcią ze strony polskiej emigracji w Wielkiej Brytanii- publicznie nazywano ją „agentką komunistyczną”, zarzucano karierowiczostwo i „propagowanie kraju”. Zmiana sytuacji politycznej po 1956 roku pozwoliła na zniesienie ograniczeń cenzuralnych. Pisarka wróciła do Polski w 1957 roku i ponownie zamieszkała w Górkach Wielkich. Do końca życia pozostała wierna swoim ideałom, podpisując m.in. List 34 w obronie wolności słowa w 1964 roku.

Zmarła 9 kwietnia 1968 roku w Bielsku-Białej. Za swoją odwagę i działalność humanitarną została pośmiertnie uhonorowana medalem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata za ratowanie Żydów i założenie „Żegoty” oraz Orderem Orła Białego, czyli najwyższym polskim odznaczeniem w uznaniu jej zasług dla Rzeczypospolitej. W jej dawnym domu w Górkach Wielkich znajduje się obecnie muzeum poświęcone jej pamięci. Funkcjonuje tam również Centrum Kultury i Sztuki „Dwór Kossaków”, prowadzone przez Fundację im. Zofii Kossak założoną przez jej dzieci. Towarzystwo im. Zofii Kossak powstałe w 1984 roku, zajmuje się popularyzacją jej życia i twórczości. Jest ona również patronką ulic w wielu polskich miastach, m.in. we Wrocławiu, Katowicach, Krakowie i Legnickim Polu, a w krakowskim parku Jordana znajduje się jej rzeźba.

Artykuł Zofia Kossak-Szczucka (1889 – 1968) pochodzi z serwisu Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk.

Julia Guc

Śląska samarytanka – opowieść o kobiecie, której szlachetność nie znała granic

Maria Luiza Merkert, znana wielu jako “Wielka kobieta Śląska” do dziś pozostaje symbolem uznania i wzorem do naśladowania. Była ona personifikacją nadziei dla chorych i poszkodowanych XIX wieku, ponad 200 lat przed powstaniem pierwszych w Polsce przychodni rodzinnych. Zanim na Śląsku pojawiły się szpitale i opieka społeczna, to ona chodziła po domach potrzebujących i stała na czele zgromadzenia kobiet, które wprowadziły zmiany i miały rzeczywisty wpływ na system opieki zdrowotnej.

Początki, dom rodzinny i realia Śląska XIX wieku

Urodzona i ochrzczona w Nysie w 1817 roku, Maria pochodziła z ubogiej, mieszczańskiej rodziny. Po śmierci obu rodziców oddała się kompletnie pomocy potrzebującym zamieszkującym jej rodzinne miasto. Nasza bohaterka wraz z siostrą nie zwracały uwagi na wyznanie, narodowość czy płeć – zobowiązały się wspierać cierpiących w czasach, które najbardziej tego potrzebowały. Nysa, wówczas znajdująca się pod panowaniem pruskim wypełniona była biedą i epidemiami. Jednostki dotknięte tymi problemami nie miały gdzie się udać ze względu na brak systemowej opieki i osób zdolnych do pomocy. Obserwując te realia i rosnące uczucie bezsilności, Maria postanowiła zmienić ich los.

Narodziny idei

W połowie XIX wieku Maria Merkert wprowadzała w życie pierwsze plany założenia Stowarzyszenia Św. Elżbiety dla pielęgnacji opuszczonych chorych, które 9 lat później uzyskało zatwierdzenie diecezjalne. Wsparcie i uznanie biskupa wrocławskiego uzyskała między innymi dzięki nowatorskim praktykom pielęgniarskim i sposobowi zarządzania domami opieki. Był to pierwszy krok w stronę ulepszania życia mieszkańców Śląska. Wraz ze współlokatorkami codziennie wychodziła na ulicę, by opiekować się opuszczonymi, nie zwracając uwagi na własne zdrowie czy bezpieczeństwo. Zapewniała potrzebującym leki oraz regularnie przygotowywała posiłki, aby wspomóc ich organizmy. Po uzyskaniu tytułu pierwszej przełożonej generalnej Zgromadzenia Sióstr św. Elżbiety wybudowała w Nysie dom macierzysty. Z jej inicjatywy powstało wiele domów opieki i aż 12 szpitali, dzięki którym tysiące osób uzyskało ratującą życie pomoc. Zainspirowała prawie 500 młodych kobiet, by pójść w jej ślady i oferować swoją pomocną dłoń chorym i umierającym. Zmarła w Nysie w 1872. Do dziś spoczywa w Bazylice św. Jakuba i św. Agnieszki. Była kochana przez swoją społeczność i uważana za świętą, arcybiskup Alfons Nossol tak opisał zakonnice: “Pomagała wszystkim, dlatego szanowali i kochali ją nie tylko katolicy, ale również ewangelicy oraz Żydzi”.

Beatyfikacja Marii Merkert

Proces beatyfikacyjny był długi i wieloetapowy. Rozpoczął się na szczeblu diecezjalnym, gdzie gromadzono dokumenty, świadectwa oraz relacje dotyczące jej życia i działalności. Kluczowe było wykazanie, że odznaczała się heroicznymi cnotami, zwłaszcza miłosierdziem wobec chorych i ubogich, którym poświęciła całe życie na Śląsku. Wreszcie sprawa została przekazana do Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych w Watykanie, gdzie przygotowano szczegółowe opracowanie biografii i duchowości kandydatki. Kluczowym etapem było uznanie cudu przypisywanego jej wstawiennictwu. Było nim uzdrowienie w czasie wojny chorej na gruźlicę elżbietanki, 31-letniej wówczas siostry Miry Deresińskiej, która po regularnych modlitwach do Marii została wyleczona z choroby, pomimo opinii lekarzy, głoszących jej pewną śmierć. Po dokładnym zbadaniu przypadku uzdrowienia przez komisje medyczne i teologiczne, cud został zatwierdzony przez Stolicę Apostolską. Otworzyło to drogę do beatyfikacji, która odbyła się w 2007 roku w Nysie. Uroczystości przewodniczył przedstawiciel papieża Benedykta XVI.

Pomimo faktu, że już za życia była uznawana za rewolucjonistkę, sama Maria nie uważała tego, co robiła za specjalne i godne szczególnego podziwu, lecz jako “właściwe przed Bogiem i własnym sumieniem”. Jest wzorcem dobroduszności i bezinteresowności, kierowała się prawdziwymi chrześcijańskimi wartościami, które często zapadają w niepamięć w obecnych czasach. Skutki jej starań widoczne są do dziś, a Zgromadzenie Sióstr św. Elżbiety obecne jest teraz na całym świecie.

Artykuł Maria Luiza Merkert (1817 – 1872) pochodzi z serwisu Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk.

Oliwia Zaremba

Aleksander Franta to jedna z tych postaci, które na stałe wpisały się w krajobraz Górnego Śląska. Jeśli spojrzeć na współczesne miasta regionu, to trudno nie zauważyć jego wpływu, na ich wygląd. Był architektem, który potrafił połączyć nowoczesne pomysły z bardzo konkretnymi potrzebami przemysłowego otoczenia, tworząc przestrzeń do życia dla tysięcy ludzi.

Urodził się 1 lutego 1925 roku w Chorzowie, czyli w miejscu i czasie, gdzie przemysł i rozwój miast były codziennością. To właśnie te dynamiczne zmiany, które obserwował od najmłodszych lat, w późniejszym czasie wpłynęły na jego sposób myślenia o architekturze. Po II Wojnie Światowej rozpoczął studia na filii Politechniki Warszawskiej w Zakopanem, a ukończył w 1949 roku na Wydziale Architektury AGH w Krakowie. Po zakończeniu edukacji był asystentem uczelnianym, a w latach ‘70 sam został wykładowcą akademickim na Politechnice Śląskiej.

W swojej pracy Franta często współpracował z Henrykiem Buszko i Jerzym Gottfriedem, z którymi tworzył nieformalną grupę architektów określaną mianem „Zielonych Koni”. Nazwa ta wzięła się z krytyki, jaka spadła na ich konkursowy projekt zagospodarowania otoczenia Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. W projekcie tym przewidziano rzeźby koni pokrytych śniedzią, ustawione przed hotelem Hotel Polonia Palace, co stało się pretekstem do ironicznego określenia całej grupy. Wspólnie zaprojektowali m.in. Teatr Ziemi Rybnickiej (dzisiejsze Rybnickie Centrum Kultury) oraz Dom Wczasowy Transportowiec w Bielsku-Białej. Zespół rozpadł się w 1958 roku, gdy Buszko i Franta przeszli do nowo powstałej pracowni projektowej.

W ten sposób ukształtował się jeden z najbardziej rozpoznawalnych duetów architektonicznych powojennej Polski. Twórczość Buszki i Franty wpisywała się w nurt modernizmu, ale jednocześnie wyróżniała się dużą wrażliwością społeczną. Projektowali nie tylko pojedyncze budynki, lecz całe środowiska życia – funkcjonalne, dostępne i dostosowane do realiów przemysłowego regionu. Do najbardziej znanych realizacji ich autorstwa należą m.in. Sanatorium Górnik, Pawilon Ślubów oraz Katedra Matki Bożej Królowej Apostołów.

Wraz ze wspomnianym wcześniej Henrykiem Buszko oraz Tadeuszem Szewczykiem zaprojektowali dwa najsłynniejsze katowickie osiedla mieszkaniowe: Osiedle Tysiąclecia (współtworzone także przez Marian Dziewoński) oraz Osiedle Walentego Roździeńskiego czyli tzw. „Gwiazdy”. Ich współpraca zaowocowała również projektem zespołu rehabilitacyjno-wypoczynkowego w Ustroniu, który można nazwać polskimi, modernistycznymi piramidami. Charakterystyczna sylweta tych budynków stała się na tyle silnym symbolem miasta, że w latach 1977-2009 widniała jako element herbu, co dobitnie pokazuje, jak mocno architektura Franty wpisała się w lokalną tożsamość.

Istotnym, choć mniej oczywistym wątkiem są jego relacje z warszawskim środowiskiem architektów określanych mianem „Tygrysów”, tworzonym przez Wacława Kłyszewskiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Eugeniusza Wierzbickiego. Franta nie należał do tej grupy formalnie, jednak znał ich twórczość i pozostawał pod wyraźnym wpływem ich sposobu myślenia o modernizmie. Szczególnie silne wrażenie zrobił na nim projekt katowickiego dworca kolejowego, który postrzegał jako przykład odważnej, nowoczesnej architektury odpowiadającej na potrzeby współczesnego miasta. Łączyło ich przekonanie, że architektura powinna być nie tylko estetyczna, ale przede wszystkim społecznie odpowiedzialna i osadzona w realnym kontekście miejsca.

Aleksander Franta zmarł 1 maja 2019 roku. Przez większość swojego życia związany był ze Śląskiem i to właśnie tutaj zostawił po sobie najwięcej. Jego projekty nadal są częścią miejskiego krajobrazu i wpływają na to, jak myślimy o przestrzeni, w której żyjemy. Współcześnie uznaje się go za jednego z najważniejszych architektów związanych z architekturą Górnego Śląska. Jego budynki to nie tylko elementy śląskich miast, ale też świadectwo czasów, w których powstawały. Pokazują, jak architektura może odpowiadać na wyzwania epoki i jednocześnie kształtować codzienne życie ludzi.

Artykuł Aleksander Franta (1925-2019) pochodzi z serwisu Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk.

Artykuł na temat śląskiej wersji Gothic pojawi się wkrótce.

Artykuł Gothic po śląsku pochodzi z serwisu Antryj: przedsionek dla tych, którzy chcą poznać Górny Śląsk.