Julia Guc
Historia Zofii Kossak-Szczuckiej. Kobieta wojny i wybory bez odwrotu
Życie pisarki z zewnątrz wyglądało na zwyczajne: jej dni wydawały się wolne, w jej domu w Górkach Wielkich, spokojnej wsi. Zofia Kossak-Szczucka mogła spokojnie pisać i żyć z dala od wydarzeń historii. Pozory jednak mogą mylić i tak było też w tym przypadku. Albowiem nasza bohaterka nie była tylko powieściopisarką – zapisała się na kartach historii głównie dzięki jej bezkompromisowej działalności w podziemiu podczas II wojny światowej. Zofia aktywnie brała udział w konspiracji, była współzałożycielką dwóch tajnych organizacji: Frontu Odrodzenia Polski i Rady Pomocy Żydom “Żegota”, ryzykując wszystko, aby móc pomagać innym.
Młodość i twórczość
Zofia Kossak, urodzona 10 sierpnia 1889 roku w Kośminie w rodzinie o silnych tradycjach artystycznych- była wnuczką Juliusza Kossaka. Studiowała malarstwo w Warszawie oraz rysunek w Genewie. Jej dalsze życie na Wołyniu zostało gwałtownie przerwane przez wybuch rewolucji bolszewickiej. Jej traumatyczne wspomnienia z tego okresu stały się inspiracją dla wydanej w 1922 roku powieści „Pożogi”, jej debiutu literackiego.
Po śmierci pierwszego męża, Stefana Szczuckiego, zamieszkała w Górkach Wielkich na Śląsku Cieszyńskim, a w 1925 roku poślubiła Zygmunta Szatkowskiego. W międzyczasie stała się jedną z najpopularniejszych autorek powieści historycznych- jej twórczość cieszyła się sukcesami również za granicą, trafiając na listy bestsellerów w Stanach Zjednoczonych.
Pisarka konspiratorka
Podczas okupacji niemieckiej zaangażowała się w działalność konspiracyjną w Warszawie, współtworząc Front Odrodzenia Polski. Pełniła tam rolę głównego ideologa, kształtując program organizacji oparty na katolickim projekcie odnowy moralnej społeczeństwa. Mimo swoich przedwojennych antysemitycznych poglądów, w 1942 roku z ramienia FOP opublikowała głośny apel „Protest”. Apel ten stanowczo potępiał milczenie świata wobec zagłady Żydów i wzywał Polaków do zajęcia moralnego stanowiska wobec popełnianych zbrodni. Wiele źródeł uważa, że nie przestała postrzegać Żydów jako wrogów Polski, lecz w czasie okupacji pomimo tego odegrała kluczową rolę w ich ratowaniu, ryzykując życie w imię zasad etyki chrześcijańskiej. Stała się również współzałożycielką Rady Pomocy Żydom „Żegota”. W 1943 roku została aresztowana i wywieziona do Auschwitz, a następnie na Pawiak, gdzie otarła się o śmierć, z której ostatecznie udało jej się ocaleć, dzięki staraniom podziemia. 24 maja 1944 Kossak napisała list do prezydenta Władysława Raczkiewicza, w którym prosiła o ratunek dla kobiet nadal przetrzymywanych w obozie Auschwitz. Świadectwem jej odwagi jest również jej udział w powstaniu warszawskim.
Życie na emigracji
W 1945 roku, ze względu na sytuację polityczną, wyjechała do Londynu, a następnie przez 12 lat prowadziła z mężem farmę w Kornwalii. Władze PRL początkowo pozbawiły ją praw obywatelskich i objęły jej utwory cenzurą. Zofia krytykowała m.in. uchwałę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie z 1947 roku, która zakazywała publikowania utworów w kraju. Spotkała się także z jawną niechęcią ze strony polskiej emigracji w Wielkiej Brytanii- publicznie nazywano ją „agentką komunistyczną”, zarzucano karierowiczostwo i „propagowanie kraju”. Zmiana sytuacji politycznej po 1956 roku pozwoliła na zniesienie ograniczeń cenzuralnych. Pisarka wróciła do Polski w 1957 roku i ponownie zamieszkała w Górkach Wielkich. Do końca życia pozostała wierna swoim ideałom, podpisując m.in. List 34 w obronie wolności słowa w 1964 roku.
Zmarła 9 kwietnia 1968 roku w Bielsku-Białej. Za swoją odwagę i działalność humanitarną została pośmiertnie uhonorowana medalem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata za ratowanie Żydów i założenie „Żegoty” oraz Orderem Orła Białego, czyli najwyższym polskim odznaczeniem w uznaniu jej zasług dla Rzeczypospolitej. W jej dawnym domu w Górkach Wielkich znajduje się obecnie muzeum poświęcone jej pamięci. Funkcjonuje tam również Centrum Kultury i Sztuki „Dwór Kossaków”, prowadzone przez Fundację im. Zofii Kossak założoną przez jej dzieci. Towarzystwo im. Zofii Kossak powstałe w 1984 roku, zajmuje się popularyzacją jej życia i twórczości. Jest ona również patronką ulic w wielu polskich miastach, m.in. we Wrocławiu, Katowicach, Krakowie i Legnickim Polu, a w krakowskim parku Jordana znajduje się jej rzeźba.
