ARCHITEKT, KTÓRY ZMIENIŁ ŚLĄSK
Oliwia Zaremba
Aleksander Franta to jedna z tych postaci, które na stałe wpisały się w krajobraz Górnego Śląska. Jeśli spojrzeć na współczesne miasta regionu, to trudno nie zauważyć jego wpływu, na ich wygląd. Był architektem, który potrafił połączyć nowoczesne pomysły z bardzo konkretnymi potrzebami przemysłowego otoczenia, tworząc przestrzeń do życia dla tysięcy ludzi.
Urodził się 1 lutego 1925 roku w Chorzowie, czyli w miejscu i czasie, gdzie przemysł i rozwój miast były codziennością. To właśnie te dynamiczne zmiany, które obserwował od najmłodszych lat, w późniejszym czasie wpłynęły na jego sposób myślenia o architekturze. Po II Wojnie Światowej rozpoczął studia na filii Politechniki Warszawskiej w Zakopanem, a ukończył w 1949 roku na Wydziale Architektury AGH w Krakowie. Po zakończeniu edukacji był asystentem uczelnianym, a w latach ‘70 sam został wykładowcą akademickim na Politechnice Śląskiej.
W swojej pracy Franta często współpracował z Henrykiem Buszko i Jerzym Gottfriedem, z którymi tworzył nieformalną grupę architektów określaną mianem „Zielonych Koni”. Nazwa ta wzięła się z krytyki, jaka spadła na ich konkursowy projekt zagospodarowania otoczenia Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. W projekcie tym przewidziano rzeźby koni pokrytych śniedzią, ustawione przed hotelem Hotel Polonia Palace, co stało się pretekstem do ironicznego określenia całej grupy. Wspólnie zaprojektowali m.in. Teatr Ziemi Rybnickiej (dzisiejsze Rybnickie Centrum Kultury) oraz Dom Wczasowy Transportowiec w Bielsku-Białej. Zespół rozpadł się w 1958 roku, gdy Buszko i Franta przeszli do nowo powstałej pracowni projektowej.
W ten sposób ukształtował się jeden z najbardziej rozpoznawalnych duetów architektonicznych powojennej Polski. Twórczość Buszki i Franty wpisywała się w nurt modernizmu, ale jednocześnie wyróżniała się dużą wrażliwością społeczną. Projektowali nie tylko pojedyncze budynki, lecz całe środowiska życia – funkcjonalne, dostępne i dostosowane do realiów przemysłowego regionu. Do najbardziej znanych realizacji ich autorstwa należą m.in. Sanatorium Górnik, Pawilon Ślubów oraz Katedra Matki Bożej Królowej Apostołów.
Wraz ze wspomnianym wcześniej Henrykiem Buszko oraz Tadeuszem Szewczykiem zaprojektowali dwa najsłynniejsze katowickie osiedla mieszkaniowe: Osiedle Tysiąclecia (współtworzone także przez Marian Dziewoński) oraz Osiedle Walentego Roździeńskiego czyli tzw. „Gwiazdy”. Ich współpraca zaowocowała również projektem zespołu rehabilitacyjno-wypoczynkowego w Ustroniu, który można nazwać polskimi, modernistycznymi piramidami. Charakterystyczna sylweta tych budynków stała się na tyle silnym symbolem miasta, że w latach 1977-2009 widniała jako element herbu, co dobitnie pokazuje, jak mocno architektura Franty wpisała się w lokalną tożsamość.
Istotnym, choć mniej oczywistym wątkiem są jego relacje z warszawskim środowiskiem architektów określanych mianem „Tygrysów”, tworzonym przez Wacława Kłyszewskiego, Jerzego Mokrzyńskiego i Eugeniusza Wierzbickiego. Franta nie należał do tej grupy formalnie, jednak znał ich twórczość i pozostawał pod wyraźnym wpływem ich sposobu myślenia o modernizmie. Szczególnie silne wrażenie zrobił na nim projekt katowickiego dworca kolejowego, który postrzegał jako przykład odważnej, nowoczesnej architektury odpowiadającej na potrzeby współczesnego miasta. Łączyło ich przekonanie, że architektura powinna być nie tylko estetyczna, ale przede wszystkim społecznie odpowiedzialna i osadzona w realnym kontekście miejsca.
Aleksander Franta zmarł 1 maja 2019 roku. Przez większość swojego życia związany był ze Śląskiem i to właśnie tutaj zostawił po sobie najwięcej. Jego projekty nadal są częścią miejskiego krajobrazu i wpływają na to, jak myślimy o przestrzeni, w której żyjemy. Współcześnie uznaje się go za jednego z najważniejszych architektów związanych z architekturą Górnego Śląska. Jego budynki to nie tylko elementy śląskich miast, ale też świadectwo czasów, w których powstawały. Pokazują, jak architektura może odpowiadać na wyzwania epoki i jednocześnie kształtować codzienne życie ludzi.
