Justyna Lomania
Z żorskiego młyna w szeroki świat
Otto Stern przyszedł na świat 17 lutego 1888 roku w Żorach, które wówczas znajdowały się w granicach Królestwa Prus. Pochodził z zamożnej rodziny żydowskiej o ugruntowanej pozycji społecznej. Jego dziadek, Abraham Stern, był znanym kupcem i właścicielem żorskiego młyna elektrycznego. Ojciec Ottona, Oskar Stern, kontynuował handlowe tradycje rodziny, zajmując się obrotem zbożem i prowadzeniem młynów. Choć w 1892 roku rodzina Sternów przeprowadziła się do Wrocławia, młody Otto zawsze pozostawał związany z regionem. To właśnie we Wrocławiu kontynuował edukację w gimnazjum Johannesa, gdzie mimo klasycznego profilu szkoły, samodzielnie pogłębiał wiedzę z zakresu matematyki i nauk przyrodniczych.
„Teoretyk doświadczalny” z Uniwersytetu Wrocławskiego
Kariera naukowa Sterna nabrała tempa na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie w 1906 roku rozpoczął studia w zakresie chemii fizycznej. W 1912 roku obronił tam rozprawę doktorską dotyczącą ciśnienia osmotycznego dwutlenku węgla w stężonych roztworach. To właśnie to badanie ukształtowało go jako naukowca- sam zwykł się później określać mianem „teoretyka doświadczalnego”, łącząc rygorystyczne myślenie teoretyczne z precyzją eksperymentu.
Niezależność finansowa, jaką zapewniała mu zamożna rodzina, pozwoliła mu na luksus pracy naukowej bez konieczności natychmiastowego szukania płatnego zajęcia. Dzięki temu mógł podążyć za samym Albertem Einsteinem, stając się jego asystentem najpierw w Pradze, a potem w Zurychu.
Droga do Nobla i cień wielkiej polityki
Największe odkrycia Sterna przypadły na lata spędzone w Niemczech, m.in. we Frankfurcie i Hamburgu. To tam, wraz z Waltherem Gerlachem, przeprowadził w 1922 roku słynny eksperyment, który potwierdził kwantyzację spinu. Dzięki niemu Uniwersytet w Hamburgu stał się światowym centrum badań atomowych.
Niestety, rozwój jego kariery w Europie został przerwany przez dojście do władzy nazistów w 1933 roku. Ze względu na żydowskie pochodzenie, Stern został zmuszony do rezygnacji ze stanowiska i emigracji do Stanów Zjednoczonych. Tam kontynuował pracę naukową na Carnegie Mellon University w Pittsburghu.
W 1943 roku świat docenił jego wkład w naukę- Otto Stern otrzymał Nagrodę Nobla z fizyki. Uhonorowano go za rozwój metody wiązki molekularnej oraz odkrycie momentu magnetycznego protonu. Co ciekawe, Stern był jedną z najczęściej nominowanych osób do tej nagrody – w latach 1925-1945 otrzymał aż 82 nominacje.
Śląska tożsamość i pamięć w Żorach
Mimo światowej sławy i przyjęcia amerykańskiego obywatelstwa w 1943 roku, pamięć o śląskim nobliście przetrwała w jego rodzinnym mieście. Żory w wyjątkowy sposób upamiętniły swojego najsłynniejszego rodaka. W 2020 roku Miejska Biblioteka Publiczna w Żorach otrzymała imię Ottona Sterna. Siedziba biblioteki mieści się w odnowionym budynku dawnego młyna elektrycznego rodziny Sternów, co stanowi symboliczny powrót naukowca do korzeni.
Na ścianie budynku Urzędu Miasta Żory oraz w samej bibliotece znajdują się pamiątkowe tablice poświęcone nobliście. W ich odsłonięciu w 1997 roku brali udział inni laureaci Nagrody Nobla: Herbert A. Hauptman i Rudolf Mössbauer, co podkreśla rangę Sterna w świecie nauki.
Otto Stern zmarł 17 sierpnia 1969 roku w Berkeley w Kalifornii. Odszedł tak, jak żył – z pasją, doznając zawału serca podczas seansu w kinie, które było jego wielką miłością obok fizyki. Pozostawił po sobie dorobek, który zmienił rozumienie materii i stał się powodem do dumy dla wszystkich mieszkańców Śląska.
