Żymła

Zbigniew Markowski Wyprawa historyczna do źródeł śląskiej żymły będzie długa i zawiła. Nic w tym dziwnego, bo zarówno chleb, jak i bułka to pojęcia używane od najdawniejszych czasów. Najczęściej spotykanym w literaturze wyjaśnieniem jest odwołanie do niemieckiego „semmel” oznaczającego bułkę […]

Żdżadło

Zbigniew Markowski Śląskie żdżadło (można także spotkać pisownię „zdżadło”, „zdrzadło”) ma prawdopodobnie za sobą kilka tysięcy lat historii. To jeden z elementów języka prasłowiańskiego, który w gwarze zachował się w postaci pierwotnej, podczas gdy główna linia rozwojowa polszczyzny zepchnęła go […]

Zołza

Zbigniew Markowski Po śląsku zołza nie jest osobnikiem płci żeńskiej opisywanym onegdaj przez Bogusława Lindę jako zła kobieta. To sos, choć od razu trzeba dodać, że w miejscu zołzy mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego mają moczkę. Cieszyńskiej moczki nie należy mylić ze […]

Ynta

Zbigniew Markowski Yntka to słowo naznaczone niezwykłą subtelnością. Można oczywiście powiedzieć, że oznacza ono w śląskiej gwarze upadek, wywrotkę, fikołka lub skok do wody. Będzie to jednak tylko część prawdy, bo właściwie yntki są dwie. Pierwsza oznacza czynność wykonaną poza […]

Wihajster

Zbigniew Markowski Z wihajstrem wszystko pozornie jest proste – od niemieckiego pochodzenia („wie heisst er” czyli pytanie „jak to nazwać?”) poprzez przekonanie, iż wyraz ten wszedł do użycia po II wojnie światowej aż po powszechne skojarzenia ze śląską gwarą. Sprawa […]

Wieprzek

Zbigniew Markowski Jeśli spytamy Ślązaka o wyraz „wieprzki” (w liczbie mnogiej), bez wahania powie, że chodzi o agrest. Znawca śląskiej godki – Marek Szołtysek uważa, iż zielony owoc bardzo łatwo skojarzyć z tłustym świniakiem powieszonym na gałązce za ogonek. Ksiądz […]

Utropa

Zbigniew Markowski W dwutomowym (wydanym w 1885 roku) „Słowniku synonimów polskich” Adama Stanisława Krasińskiego znajdziemy pochodzenie słówka „trapić”. Autor odwołując się do prasłowiańskiego „yTpaiiHTH” wyjaśnia, iż pierwotne znaczenie pochodzi od dziury w ziemi, która mogła służyć jako więzienie. Osoba trzymana […]

Tytka

Zbigniew Markowski Gwary śląskie są w tej sprawie jednoznaczne: tytka to papierowa torebka. Słówko znane jest jednak daleko poza Śląskiem, znajduje się w kanonie gwary poznańskiej (pyry w tytce), posługują się nim mieszkańcy Łodzi – Caritas tamtejszej diecezji rozdał onegdaj […]

Tyj

Zbigniew Markowski Wielbiciele językowych ciekawostek opracowali mapę Europy, na której wyraźnie widać podział na dwa herbaciane obozy. Zachodnia część kontynentu preferuje nazwę na kształt angielskiego (również niemieckiego) tee, wschód to domena rosyjsko brzmiącego czaju. Jedynie Polska, Litwa oraz część Białorusi […]

Tref

Zbigniew Markowski Polski „traf” i śląski „tref” mają to samo niemieckie źródło – czasownik „treffen”, którym oznacza się czynność trafiania. Podobieństwo zobowiązuje, można więc w gwarze powiedzieć „co za tref”, co odpowiadać będzie zwrotowi „co za przypadek”. Jednak Ślązak konstrukcji […]

Tasia

Zbigniew Markowski Śląskie tasie pochodzą w prostej linii od niemieckich worków (taschen) i w bocznej linii od germańskiej kieszeni czyli tasche. Do dziś w gwarze używa się dwóch form, bo jest i zmiękczona tasia, jest i tasza bardziej przypominająca niemiecki […]

Szychta

Zbigniew Markowski Na czytelniczym rynku miasta mało stołecznego Warszawy w roku 1898 głośnym echem odbiło się premierowe wydanie powieści „Panienka z okienka”. Ukrywająca się pod pseudonimem Deotymy autorka dała dziełu podtytuł mówiący, iż mamy przed sobą starodawny romansik. Jednak dopiero […]

Sztajger

Zbigniew Markowski Wyraz „sztygar” to jeden z wielu obecnych w języku polskim germanizmów, śląska gwara nazwę górniczej funkcji zapożyczyła z języka niemieckiego wprost – po prostu wzięła sobie „steigera” w dokładnym brzmieniu. W górnośląskich kopalniach do zakończenia I wojny światowej […]

Szpotlok

Zbigniew Markowski Szpotlok zajmuje honorowe miejsce na długiej liście określeń, którymi można kogoś obrazić. Stąd często pochodzenie słowa wywodzi się od niemieckiego „spott” oznaczającego szyderstwo, kpinę czy wyśmiewanie kogoś. Aby jednak uczciwie zasłużyć na miano szpotloka należy koniecznie być niezdarą, […]

Sznupa

Zbigniew Markowski Gdyby śląska mowa była prosta, wystarczyłoby oznajmić, iż sznupa to po prostu pysk zwierzęcia – najczęściej mieszkającego z człowiekiem (psa, kota) lub przebywającego tuż obok (konia, krowy). Można byłoby dodać informację o tym, że czasem słówkiem tym nazwiemy […]

Szmaterlok

Zbigniew Markowski Szmaterlok budzi sensację i bywa przyczyną załamania nerwowego. Nerwowo załamała się jedna z uczestniczek forumowej dyskusji, gdy dowiedziała się, iż słówkiem tym śląska gwara nazywa motyla. Fakt: to niecodzienne zderzenie, gdy obiekt romantyczny, ulotny, delikatny i niemal metafizyczny […]

Szklok

Zbigniew Markowski U podhalańskich górali „szklok” jest po prostu obrazem namalowanym na szklanym podkładzie zgodnie ze zwyczajem rozpowszechnionym pod Tatrami w drugiej połowie XIX wieku. Szkloki takie widział (i dość złośliwie opisał) Witkiewicz. Choć etymologia szkloka górnośląskiego jest dokładnie taka […]

Szczewiki

Zbigniew Markowski Naturą buta jest stałe wędrowanie, nic więc dziwnego, że i słówka określające ochronę dolnych kończyn człowieka skazane są na wieczne przenoszenie się z miejsca na miejsce. Zjawisko to doskonale widać w śląszczyźnie. Teoretycznie bowiem „szczewik” wątpliwości budzić nie […]