Ynta

Zbigniew Markowski Yntka to słowo naznaczone niezwykłą subtelnością. Można oczywiście powiedzieć, że oznacza ono w śląskiej gwarze upadek, wywrotkę, fikołka lub skok do wody. Będzie to jednak tylko część prawdy, bo właściwie yntki są dwie. Pierwsza oznacza czynność wykonaną poza […]

Utropa

Zbigniew Markowski W dwutomowym (wydanym w 1885 roku) „Słowniku synonimów polskich” Adama Stanisława Krasińskiego znajdziemy pochodzenie słówka „trapić”. Autor odwołując się do prasłowiańskiego „yTpaiiHTH” wyjaśnia, iż pierwotne znaczenie pochodzi od dziury w ziemi, która mogła służyć jako więzienie. Osoba trzymana […]

Tref

Zbigniew Markowski Polski „traf” i śląski „tref” mają to samo niemieckie źródło – czasownik „treffen”, którym oznacza się czynność trafiania. Podobieństwo zobowiązuje, można więc w gwarze powiedzieć „co za tref”, co odpowiadać będzie zwrotowi „co za przypadek”. Jednak Ślązak konstrukcji […]

Szychta

Zbigniew Markowski Na czytelniczym rynku miasta mało stołecznego Warszawy w roku 1898 głośnym echem odbiło się premierowe wydanie powieści „Panienka z okienka”. Ukrywająca się pod pseudonimem Deotymy autorka dała dziełu podtytuł mówiący, iż mamy przed sobą starodawny romansik. Jednak dopiero […]

Spaczeć

Zbigniew Markowski „Spaczeć” jest czasownikiem wyjątkowo podstępnym. Logicznie rzecz ujmując, moglibyśmy się spodziewać, iż ma związek z widzeniem, oglądaniem czy patrzeniem, zwłaszcza, że samo „paczenie” w gwarze śląskiej nie tylko jest obecne, ale także znaczy dokładnie to samo co po […]

Seblykać

Zbigniew Markowski Jako hasło w słowniku bardziej odpowiednie byłoby może rzeczownikowe pojęcie „łobleczynia” czyli ubioru, ponieważ jednak „seblykanie” (rozbieranie) i „łoblykanie” (ubieranie) statystycznie występują w językowym życiu Górnego Śląska znacznie częściej, zajmiemy się formą czasownikową. W dodatku pochodzący z literackiej […]

Rzykanie

Zbigniew Markowski Jeśli wierzyć „Słownikowi etymologicznemu” Aleksandra Brücknera śląskie rzykanie ma swoje korzenie w okolicach czasownika „rzec”. Rzec można, iż czasownik ten trąci dziś nieco myszką, jego echa słychać zaś w słówkach „porzekadło”, „orzekać”, „narzekać” czy „przyrzeczenie”. Sto lat temu […]

Przoć

Zbigniew Markowski Ostatnimi laty karierę zrobiła opinia, iż śląskie „przanie” (lub „przonie”) oznacza kochanie, ale sprawa aż tak prosta nie jest. Owszem – jeśli ktoś kogoś kocha, powie w gwarze „przaja ci”, ale wyrażona w ten sposób miłość będzie dość […]

Larmo

Zbigniew Markowski Larmo jest kolejnym słówkiem na ogół kojarzonym z germańskim rodowodem. Można je bowiem w prosty sposób skojarzyć z niemieckim „lärm” (hałas) i co najwyżej dodać, iż mamy niecodzienną sytuację, bo z rzeczownika rodzaju męskiego Ślązacy zrobili sobie rodzaj […]

Klachy

Zbigniew Markowski Klachy to nie tyle jeszcze jedno słówko w słowniku, co instytucja. Instytucja lub nawet filar śląskiej kultury, bo czymże byłoby życie bez klachów. Zgodnie ze stereotypem klachy dotyczą szczególnie żeńskiej części populacji i przez część tę są pieczołowicie […]

Hercklekoty

Zbigniew Markowski Hercklekoty brzmią z niemiecka, nie tylko ze względu na owo germańskie serce rozpoczynające wyraz, ale także dlatego, że to rzeczownik złożony – jakże często spotykany w języku naszych zachodnich sąsiadów. Niemcy potrafią w jednym wyrazie upchnąć trzy a […]

Gościna

Zbigniew Markowski Gościna w oczywisty sposób pochodzi od gościa, kwestia gościa jest już jednak mocno skomplikowana. To bardzo stare słowo (z praindoeuropejskimi jeszcze korzeniami), z którego wziął się prasłowiański gost’ funkcjonujący bardzo silnie do dziś w językach słowiańskich. Funkcjonujący i […]

Fedrowanie

Zbigniew Markowski Fedrowania na Śląsku jest coraz mniej. Gdy w ostatnich dwudziestu latach kolejno zamykano zakłady wydobywcze, gazetowe nagłówki informowały, iż ta czy inna kopalnia właśnie przestała fedrować, inna zaś – jeszcze fedruje. W tym znaczeniu fedrowanie oznacza tyle, co […]

Dychać

Zbigniew Markowski Dychanie ma swoje źródła w prasłowiańszczyźnie, o ile jednak mowa polska od XV wieku posługiwała się już oddychaniem, o tyle śląska gwara zachowała dawne brzmienie. Prasłowiańskie „dychati” oznaczało przede wszystkim ciężki, zmęczony oddech (czyli mniej więcej dzisiejsze dyszenie), […]

Cufal

Zbigniew Markowski Jeżeli znaczenie słowa „cufal” ktoś będzie chciał poznać w internecie, może stracić orientację. Śląskie słowniki online wyjaśnią bowiem, iż chodzi o „przypadek”, zaś sieciowy Słownik Gwar Uczniowskich będzie się upierał przy „szczęściu”. Wiemy co prawda, iż uczniowski słownik […]

Chyt

Zbigniew Markowski Kiedy Ślązak słyszy o chycie, jego pierwszym skojarzeniem jest możliwość pójścia na chyt. Ten słodki frazeologizm oznacza zamiar udania się na podryw, przy czym czynność ową odróżnić należy od chodzenia na zolyty. Na zolyty (na randkę) idzie się […]