Żymła

Zbigniew Markowski Wyprawa historyczna do źródeł śląskiej żymły będzie długa i zawiła. Nic w tym dziwnego, bo zarówno chleb, jak i bułka to pojęcia używane od najdawniejszych czasów. Najczęściej spotykanym w literaturze wyjaśnieniem jest odwołanie do niemieckiego „semmel” oznaczającego bułkę […]

Zołza

Zbigniew Markowski Po śląsku zołza nie jest osobnikiem płci żeńskiej opisywanym onegdaj przez Bogusława Lindę jako zła kobieta. To sos, choć od razu trzeba dodać, że w miejscu zołzy mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego mają moczkę. Cieszyńskiej moczki nie należy mylić ze […]

Wieprzek

Zbigniew Markowski Jeśli spytamy Ślązaka o wyraz „wieprzki” (w liczbie mnogiej), bez wahania powie, że chodzi o agrest. Znawca śląskiej godki – Marek Szołtysek uważa, iż zielony owoc bardzo łatwo skojarzyć z tłustym świniakiem powieszonym na gałązce za ogonek. Ksiądz […]

Tyj

Zbigniew Markowski Wielbiciele językowych ciekawostek opracowali mapę Europy, na której wyraźnie widać podział na dwa herbaciane obozy. Zachodnia część kontynentu preferuje nazwę na kształt angielskiego (również niemieckiego) tee, wschód to domena rosyjsko brzmiącego czaju. Jedynie Polska, Litwa oraz część Białorusi […]

Szklok

Zbigniew Markowski U podhalańskich górali „szklok” jest po prostu obrazem namalowanym na szklanym podkładzie zgodnie ze zwyczajem rozpowszechnionym pod Tatrami w drugiej połowie XIX wieku. Szkloki takie widział (i dość złośliwie opisał) Witkiewicz. Choć etymologia szkloka górnośląskiego jest dokładnie taka […]

Oberiba

Zbigniew Markowski Oberiba może zmylić, bo gdy zobaczymy ją w jadłospisie albo na stole, ktoś nieobyty ze śląską godką może spodziewać się ryby. Owszem – ryba jest, a dokładniej niemieckie słowo „rübe” oznaczające rzepę. Mamy bowiem przed sobą kalarepę, czyli […]

Nudle

Zbigniew Markowski Nudle swój początek biorą z germańskiej grupy językowej i z całą pewnością mają już za sobą bardzo długi żywot. Świadczy o tym ich obecność w niemieckim (nudeln), angielskim (noodles) a nawet w islandzkim (nú?lur). Bliżej jednak niemieckim nudlom […]

Maszket

Zbigniew Markowski Do śląskiej gwary maszket dotarł z języka niemieckiego, w którym słodkie łakocie zwykło się określać słówkiem „naschkätzchen”. Tak się jednak dziwnie złożyło, że bezpośrednią kalkę znaczeniową można zastosować jedynie w sugerowanej przez język niemiecki liczbie mnogiej. Śląskie maszkyty […]

Kołocz

Zbigniew Markowski Zanim uroczyście zostanie ogłoszone, iż śląski kołocz to po prostu ciasto, uczynić trzeba kilka zastrzeżeń. Po pierwsze – wielu Ślązaków zacznie od poprawki głoszącej, iż powinno się mówić „kołoc”. To efekt mazurzenia – zjawiska fonetycznego zmieniającego spółgłoski dziąsłowe […]

Halba

Halba to słowo nośne i niezwykle popularne, choć często błędnie kojarzone z butelką alkoholu. Owszem, może w tym przypadku chodzić o butelkę, ale wyłącznie półlitrową i niekoniecznie napełnioną wodą ognistą. Etymologia słowa jest germańska – od niemieckiego „halb”. O bardzo […]

Bania

Przyrodnicy na śląską banię przygotowali bardzo prosty opis: rząd – dyniowce, rodzina – dyniowate, rodzaj – dynia czyli jednoroczna roślina występująca w około dwudziestu gatunkach. Specjaliści od żywienia wychwalają dynię pod niebiosa. Nie tylko pozwala na pozbycie się złego cholesterolu […]

Apluzina

W języku niemieckim „pomarańcza” służyć może do określania wieku człowieka posługującego się tym terminem. Młodzi zawsze powiedzą „die Orange” (z inną co prawda wymową, ale identyczną pisownią jak w języku angielskim czy francuskim). Starsi mają swoją apfelsine, którą juniorzy znają, […]