Sztajger

Zbigniew Markowski Wyraz „sztygar” to jeden z wielu obecnych w języku polskim germanizmów, śląska gwara nazwę górniczej funkcji zapożyczyła z języka niemieckiego wprost – po prostu wzięła sobie „steigera” w dokładnym brzmieniu. W górnośląskich kopalniach do zakończenia I wojny światowej […]

Szpotlok

Zbigniew Markowski Szpotlok zajmuje honorowe miejsce na długiej liście określeń, którymi można kogoś obrazić. Stąd często pochodzenie słowa wywodzi się od niemieckiego „spott” oznaczającego szyderstwo, kpinę czy wyśmiewanie kogoś. Aby jednak uczciwie zasłużyć na miano szpotloka należy koniecznie być niezdarą, […]

Rzić

Zbigniew Markowski Miejsce to znajduje się w Chorwacji, konkretnie – w powiecie Lika-Senj. Trudno je określić, bo nawet chorwacka Wikipedia raz posługuje się pojęciem „wieś”, za chwilę zaś – „osada”. Prawda jest taka, że mamy przed sobą zaledwie kilka domów, […]

Ryma

Zbigniew Markowski Katar jest zapaleniem błony śluzowej, które skutkuje uporczywym i przykrym spływaniem nieprzyjemnej mazi z nosa. Właśnie z powodu owego spływania starożytni Grecy nazwali przypadłość tę „katarrhéo”, gdzie „rhéo” jest dokładnie tym samym wyrazem, który znamy z przypisywanego Heraklitowi […]

Przoć

Zbigniew Markowski Ostatnimi laty karierę zrobiła opinia, iż śląskie „przanie” (lub „przonie”) oznacza kochanie, ale sprawa aż tak prosta nie jest. Owszem – jeśli ktoś kogoś kocha, powie w gwarze „przaja ci”, ale wyrażona w ten sposób miłość będzie dość […]

Miano

Zbigniew Markowski Ministrem odpowiedzialnym za hutnictwo i przemysł ciężki niemal całą dekadę lat pięćdziesiątych był Kiejstut Żemaitis. Kiedy Jerzemu Ziętkowi na jakiejś typowej dla socjalizmu uroczystości przyszło wymieniać szanownych zgromadzonych, przed odczytaniem imienia ministra zatrzymał się na dłuższą chwilę. Później […]

Kichol

Zbigniew Markowski Kichol to po śląsku „nos”, choć słówko to uznać musimy nie tylko za wychodzące już z użycia, ale również funkcjonujące równolegle z nosem. Nie będzie więc miało większego znaczenia, czy powiemy „kichol” czy „nos”, co przydaje się poetom […]

Istny

Zbigniew Markowski To wyraz magiczny, bo czasem używa się go dokładnie w takim samym znaczeniu, w jakim funkcjonuje znany z książek o Harrym Potterze zwrot: „ten, którego imienia nie wolno wymieniać”. Jeżeli przebywający w licznym towarzystwie Ślązak (częściej – Ślązaczka) […]

Gizd

Zbigniew Markowski Najogólniej rzecz biorąc gizd oznacza łobuza, jednak to tylko jedno z bardzo wielu pojęć zarezerwowanych dla mężczyzny, który robi coś nie tak, jak trzeba. Facet mógł zostać lompem jeżeli ubierał się niechlujnie, chachorem w przypadku nadużywania alkoholu, sowiżdżołem […]

Gańba

Zbigniew Markowski „Psałterz floriański” to rękopis niezwykły i tajemniczy. Jego losy to gotowy scenariusz sensacyjnego filmu: księga będąca pierwszym całościowym zbiorem wszystkich 150 psalmów powstała na przełomie XIV i V wieku. W drugiej połowie wieku XVI złodziej sprzedał psałterz włoskiemu […]

Frela

Zbigniew Markowski Kwestia freli teoretycznie jest prosta: to zwieńczenie panieńskiego życia każdej kobiety. Chronologicznie żeńską karierę można bowiem opisać czterema słowami – dziołszka, dziołcha, frelka oraz frela, gdzie zdrobnienia oznaczają osobę młodszą niż ta określana formą podstawową. Dla osób uwielbiających […]

Fojermon

Zbigniew Markowski Ana, bana, fuk do sianaWystraszyła fojermanaFojerman sie zlynkNa kolana klynk Dziecięca wyliczanka (przypomniana na łamach prasy przez Alojzego Lyskę) opowiada historyjkę niejakiej Anny, która poprzez raptowne wskoczenie do siana bardzo przestraszyła jakiegoś strażaka. Pozornie bezsensownie umieszczony w utworze […]

Elwer

Zbigniew Markowski Elwer to po śląsku rzut karny. Słowo to potrzebne było nie tylko z powodu ogromnego znaczenia egzekwowanego bezlitośnie z odległości jedenastu (niemieckie „elf”) metrów stałego fragmentu gry. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych rzut karny spotykany był na dzikich […]

Cera

Zbigniew Markowski Córka po czesku to „dcera”; na bratanicę mówią w Czechach „bratrova dcera”, siostrzenica to oczywiście „sestřina dcera”. Z tego powodu większość badaczy uznaje, iż śląska „cera” jest bohemizmem czyli (podobnie jak: szwarny, galoty, łostuda czy chachar oraz mnóstwo […]

Borok

Zbigniew Markowski „Borok” tylko z pozoru jest słowem prostym, jednoznaczne określenie jego znaczenia wymaga osadzenia w konkretnym kontekście. Po pierwsze więc, borokiem będzie każdy pechowiec, także ten, którego przykrość spotkała nie z jego własnej winy. To człowiek, któremu w czasie […]

Bajtel

Choć bajtla okrywa mgiełka tajemnicy, można napotkać teorię, iż słowo pochodzi od rumuńskiego „băiat”. Wyraz ten oznacza bardzo młodego człowieka płci męskiej (na dziewczynkę Rumuni mówią „fată”), innymi słowy – dokładnie tak jak w śląskiej gwarze – chodzi o chłopca, […]