Suchatelnica

Zbigniew Markowski W porównaniu z dostojnym polskim konfesjonałem czy niemieckim „beichtstuhl” śląska suchatelnica brzmi ludowo i niemal niepoważnie. Ale zarówno język niemiecki, jak i polski koncentrują się znaczeniowo na osobie, która do konfesjonału przychodzi jako wierny penitent: „beichten” oznacza przecież […]

Spaczeć

Zbigniew Markowski „Spaczeć” jest czasownikiem wyjątkowo podstępnym. Logicznie rzecz ujmując, moglibyśmy się spodziewać, iż ma związek z widzeniem, oglądaniem czy patrzeniem, zwłaszcza, że samo „paczenie” w gwarze śląskiej nie tylko jest obecne, ale także znaczy dokładnie to samo co po […]

Seblykać

Zbigniew Markowski Jako hasło w słowniku bardziej odpowiednie byłoby może rzeczownikowe pojęcie „łobleczynia” czyli ubioru, ponieważ jednak „seblykanie” (rozbieranie) i „łoblykanie” (ubieranie) statystycznie występują w językowym życiu Górnego Śląska znacznie częściej, zajmiemy się formą czasownikową. W dodatku pochodzący z literackiej […]

Rzykanie

Zbigniew Markowski Jeśli wierzyć „Słownikowi etymologicznemu” Aleksandra Brücknera śląskie rzykanie ma swoje korzenie w okolicach czasownika „rzec”. Rzec można, iż czasownik ten trąci dziś nieco myszką, jego echa słychać zaś w słówkach „porzekadło”, „orzekać”, „narzekać” czy „przyrzeczenie”. Sto lat temu […]

Rzić

Zbigniew Markowski Miejsce to znajduje się w Chorwacji, konkretnie – w powiecie Lika-Senj. Trudno je określić, bo nawet chorwacka Wikipedia raz posługuje się pojęciem „wieś”, za chwilę zaś – „osada”. Prawda jest taka, że mamy przed sobą zaledwie kilka domów, […]

Ryma

Zbigniew Markowski Katar jest zapaleniem błony śluzowej, które skutkuje uporczywym i przykrym spływaniem nieprzyjemnej mazi z nosa. Właśnie z powodu owego spływania starożytni Grecy nazwali przypadłość tę „katarrhéo”, gdzie „rhéo” jest dokładnie tym samym wyrazem, który znamy z przypisywanego Heraklitowi […]

Ryczka

Zbigniew Markowski Ryczka (zydel, stołek) brzmi tak jakoś twardo, po niemiecku – dlatego też etymologii szuka się w germańskich okolicach. Niektórzy wskazują palcem na „rückhalt” oznaczający oparcie lub podparcie, choć to najprawdopodobniej trop błędny. W końcu jak Śląsk Śląskiem ryczka […]

Przoć

Zbigniew Markowski Ostatnimi laty karierę zrobiła opinia, iż śląskie „przanie” (lub „przonie”) oznacza kochanie, ale sprawa aż tak prosta nie jest. Owszem – jeśli ktoś kogoś kocha, powie w gwarze „przaja ci”, ale wyrażona w ten sposób miłość będzie dość […]

Plac

Zbigniew Markowski Odpowiedź na pytanie dokąd wychodzi się z domu nie jest wcale prosta. Istnieje nawet odwieczny konflikt, bo o ile mieszkańcy Małopolski tradycyjnie wychodzą „na pole”, o tyle reszta kraju udaje się „na dwór”. Zwolennicy szkoły krakowskiej argumentują, iż […]

Pieron

Zbigniew Markowski Początków słowa „pieron” należy szukać przed ponad tysiącem lat, w czasach gdy cześć oddawano bożkowi Perunowi. Perun w pewnym sensie był prasłowiańskim odpowiednikiem Zeusa: również władał piorunami, również posiadał ogromną moc i wysoką pozycję w panteonie. Badacze języka […]

Paryzol

Zbigniew Markowski Nazwy parasola większość używanych w Europie języków zawdzięcza łacinie, choć różnymi drogami do dzisiejszych określeń dochodzono. Angielski wybrał ścieżkę łacińskiego „cienia” (umbra) i ma dziś swoją umbrellę – podobnie jak Włosi swoją sobrillę. Polski parasol także wywodzi się […]

Oberiba

Zbigniew Markowski Oberiba może zmylić, bo gdy zobaczymy ją w jadłospisie albo na stole, ktoś nieobyty ze śląską godką może spodziewać się ryby. Owszem – ryba jest, a dokładniej niemieckie słowo „rübe” oznaczające rzepę. Mamy bowiem przed sobą kalarepę, czyli […]

Nudle

Zbigniew Markowski Nudle swój początek biorą z germańskiej grupy językowej i z całą pewnością mają już za sobą bardzo długi żywot. Świadczy o tym ich obecność w niemieckim (nudeln), angielskim (noodles) a nawet w islandzkim (nú?lur). Bliżej jednak niemieckim nudlom […]

Modry

Zbigniew Markowski Wszystkiemu winne są antocyjany – związki chemiczne obecne w soku komórkowym roślin. To one nadają kwiatom, owocom i liściom barwę opisywaną jako wszelkie odcienie czerwieni i fioletu. Te z roślin, które zawierają antocyjany wykorzystywano od wieków dwojako: jako […]

Mobilniok

Zbigniew Markowski Dawno, dawno temu, gdy telefon komórkowy nie miał jeszcze swojej nazwy, jedna z redakcji ogólnopolskich gazet ogłosiła stosowny konkurs. Czytelnicy mieli zgłaszać swoje propozycje, bo głupio wszak korzystać z czegoś, czego nie potrafimy nazwać. Wśród wielu typów pojawiło […]

Miano

Zbigniew Markowski Ministrem odpowiedzialnym za hutnictwo i przemysł ciężki niemal całą dekadę lat pięćdziesiątych był Kiejstut Żemaitis. Kiedy Jerzemu Ziętkowi na jakiejś typowej dla socjalizmu uroczystości przyszło wymieniać szanownych zgromadzonych, przed odczytaniem imienia ministra zatrzymał się na dłuższą chwilę. Później […]

Maszket

Zbigniew Markowski Do śląskiej gwary maszket dotarł z języka niemieckiego, w którym słodkie łakocie zwykło się określać słówkiem „naschkätzchen”. Tak się jednak dziwnie złożyło, że bezpośrednią kalkę znaczeniową można zastosować jedynie w sugerowanej przez język niemiecki liczbie mnogiej. Śląskie maszkyty […]

Maras

Zbigniew Markowski Z marasem świetnie zaznajomieni są śląscy budowlańcy. W środowiskowej gwarze słowo to oznacza tyleż samo, co zaprawa murarska czyli cement, piasek i woda bardzo porządnie wymieszane ze sobą. Zanim maras trwale połączył cegły na budowie familoka (lub dolomitowe […]