Larmo

Zbigniew Markowski Larmo jest kolejnym słówkiem na ogół kojarzonym z germańskim rodowodem. Można je bowiem w prosty sposób skojarzyć z niemieckim „lärm” (hałas) i co najwyżej dodać, iż mamy niecodzienną sytuację, bo z rzeczownika rodzaju męskiego Ślązacy zrobili sobie rodzaj […]

Kołocz

Zbigniew Markowski Zanim uroczyście zostanie ogłoszone, iż śląski kołocz to po prostu ciasto, uczynić trzeba kilka zastrzeżeń. Po pierwsze – wielu Ślązaków zacznie od poprawki głoszącej, iż powinno się mówić „kołoc”. To efekt mazurzenia – zjawiska fonetycznego zmieniającego spółgłoski dziąsłowe […]

Koło

Zbigniew Markowski W kwestii nazwania roweru świat poszedł dwoma głównymi drogami, obie podkreślają ilość kół omawianego pojazdu. Nurt główny koncentruje się na kołach dwóch: stąd angielskie słowo „bicycle”, włoskie „bicicletta”, francuskie „bicyclette”, hiszpańskie „bicicleta” czy tureckie „bisiklet”. Druga ścieżka prowadzi […]

Klachy

Zbigniew Markowski Klachy to nie tyle jeszcze jedno słówko w słowniku, co instytucja. Instytucja lub nawet filar śląskiej kultury, bo czymże byłoby życie bez klachów. Zgodnie ze stereotypem klachy dotyczą szczególnie żeńskiej części populacji i przez część tę są pieczołowicie […]

Kichol

Zbigniew Markowski Kichol to po śląsku „nos”, choć słówko to uznać musimy nie tylko za wychodzące już z użycia, ale również funkcjonujące równolegle z nosem. Nie będzie więc miało większego znaczenia, czy powiemy „kichol” czy „nos”, co przydaje się poetom […]

Karasol

Zbigniew Markowski Słówko „karasol” – podobnie jak jego fizyczny odpowiednik – może przyprawić o zawrót głowy. Pozornie sprawa jest prosta: mowa o karuzeli i już. Ale rację będzie miał także ten, kto powie, że na karuzelę po śląsku mówi się […]

Kara

Zbigniew Markowski Słówko „kara” należy poznać choćby po to, by zrozumieć opowiedziany gwarą dowcip o robotniku budowlanym, któremu bezpośrednio po przyjęciu do pracy przydzielono taczki i kazano wozić nimi piasek. Po jakimś czasie budowlaniec poskarżył się majstrowi, że kółko w […]

Jakla

Zbigniew Markowski Na bardzo długiej liście przeróżnych zopasek, kabotków, merynek, przepasek, kiecek, plyjtów, szpigli i purpurek – czyli elementów kobiecego stroju ludowego – jakla zajmuje miejsce szczególne. Z jednej bowiem strony łączy niemal wszystkie regiony pojawiając się i w okolicach […]

Istny

Zbigniew Markowski To wyraz magiczny, bo czasem używa się go dokładnie w takim samym znaczeniu, w jakim funkcjonuje znany z książek o Harrym Potterze zwrot: „ten, którego imienia nie wolno wymieniać”. Jeżeli przebywający w licznym towarzystwie Ślązak (częściej – Ślązaczka) […]

Hercklekoty

Zbigniew Markowski Hercklekoty brzmią z niemiecka, nie tylko ze względu na owo germańskie serce rozpoczynające wyraz, ale także dlatego, że to rzeczownik złożony – jakże często spotykany w języku naszych zachodnich sąsiadów. Niemcy potrafią w jednym wyrazie upchnąć trzy a […]

Hasie

Zbigniew Markowski Najprościej byłoby stwierdzić, że śląskie hasie (popiół) jest germanizmem i pochodzi od niemieckiego słówka „asche”. To prawda, ale – podobnie jak w przypadku innych przedmiotów czy zjawisk towarzyszących człowiekowi od zarania cywilizacji – problem jest znacznie bardziej skomplikowany. […]

Halba

Halba to słowo nośne i niezwykle popularne, choć często błędnie kojarzone z butelką alkoholu. Owszem, może w tym przypadku chodzić o butelkę, ale wyłącznie półlitrową i niekoniecznie napełnioną wodą ognistą. Etymologia słowa jest germańska – od niemieckiego „halb”. O bardzo […]

Hadra

Zbigniew Markowski Językoznawcy wyrażają zgodną opinię, iż słówko „hadra” ma germańskie korzenie, trudno jednak orzec z której strony świata przywędrowało ono na Górny Śląsk. Mamy bowiem niemieckie „hadern” oznaczające gałgany lub szmaty, ale jednocześnie szmata w języku Czechów to „hadr”. […]

Gościna

Zbigniew Markowski Gościna w oczywisty sposób pochodzi od gościa, kwestia gościa jest już jednak mocno skomplikowana. To bardzo stare słowo (z praindoeuropejskimi jeszcze korzeniami), z którego wziął się prasłowiański gost’ funkcjonujący bardzo silnie do dziś w językach słowiańskich. Funkcjonujący i […]

Gizd

Zbigniew Markowski Najogólniej rzecz biorąc gizd oznacza łobuza, jednak to tylko jedno z bardzo wielu pojęć zarezerwowanych dla mężczyzny, który robi coś nie tak, jak trzeba. Facet mógł zostać lompem jeżeli ubierał się niechlujnie, chachorem w przypadku nadużywania alkoholu, sowiżdżołem […]

Gelynder

Zbigniew Markowski Jeśli wierzyć popularnemu w internecie tekstowi o godce, wszystkie śląskie wyrazy zaczynają się na literę „g”. Choć z tak sformułowaną teorią trudno się zgodzić, przyznać należy, iż tkwi w tym źdźbło prawdy: reprezentacja siódmej litery łacińskiego alfabetu w […]

Gańba

Zbigniew Markowski „Psałterz floriański” to rękopis niezwykły i tajemniczy. Jego losy to gotowy scenariusz sensacyjnego filmu: księga będąca pierwszym całościowym zbiorem wszystkich 150 psalmów powstała na przełomie XIV i V wieku. W drugiej połowie wieku XVI złodziej sprzedał psałterz włoskiemu […]

Futer

Zbigniew Markowski „Futer” to ewidentny germanizm, choć słówko to (w nieco zmienionej formie) znane jest także innym narodom. Duńczycy mają swój „foder”, Holendrzy – „veevoeder”; nawet angielskie „food” czy rosyjskie „furaż” mają podobne brzmienie. Język polski również przyswoił sobie ów […]